سلام.خوش آمدید*** دوست گرامی؛ توصیه می‌‌‌کنم اگر اولین دیدار شما از این وبلاگ است، «حتما» ابتدا پست ثابت(اولین پست) را بخوانید.*** جدیدترین مطالب وبلاگ را، بعد از این پست دنبال کنید. ***با نظرات ارزشمند خود، زینت بخش وبلاگ باشید.*** موفق و منصور باشید

برای همه مفیده

دلایل مشورت دادن أمیرالمؤمنین(ع) به خلفای غاصب
نویسنده : عبدالله حقدوست - ساعت ۸:٤٠ ‎ب.ظ روز ۱۸ آبان ۱۳٩۱
 

یکی از سؤالات اهل سنت از شیعیان این است:

اگر ابوبکر و عمر، غاصب خلافت بودند‌، چرا امام علی (ع) با خلفا همکاری می‌‌‌‌کرد؟

در ادامه مطلب، جواب این سؤال را بخوانید.


توضیح سؤال

عبدالرحمن سلیمی می‌‌‌نویسد:

اگر حضرت على نسبت به حضرت عمر سوء‌نیتى مى‏داشت یا قلباً از او ناراضى بود و او را غاصب حق خود مى‌‏دانست، همواره منتظر فرصتى براى اعاده حق خود مى‌‏شد و براى غاصب حق خود از این فرصت طلایى استفاده مى‌‌‏کرد. آنجا که حضرت عمر از سیّدنا على، مشاوره‌‌‏اى در مورد رفتن خود براى جنگ با ایرانیان خواست او را راهنمائى مى‌‌‏کرد که شخصاً به میدان نبرد برود و در آنجا کشته شود و زمینه براى خلافت وى فراهم آید؛ اما مى‏بینیم که چگونه با دلسوزى و صمیمیت فوق العاده، در راستاى خیرخواهى عمر و سایر مسلمین مى‌‌‏کوشد.

همانا مشورت او از عمق جان برخاسته و حقاً که چنین پیشنهادى جز از قلب پاک و بى‏‌غرض و از مردى بلند همّت و آینده‌‏نگر صادر نمى‏‌‌‌شود. حقا که على چنین بود و این عمل از آزاده‌‏اى چون او شگفت‏آور نیست.

خداوند او را از سوى اسلام و مسلمین شایسته‌‏ترین پاداشها را که به دوستان مخلص خود مى‏دهد عنایت فرماید.

اگر سیدنا على مخالف حکومت خلفا مى‏‌بود، وزیر و همکار آنها نمى‌‌‏‌‌گردید. در کتاب تاریخ ابن اثیر،ج3،ص55، نقل شده که حضرت على بهترین مشاور و خیرخواه سیدنا عمر و قاضى توانا و حکیمى براى مسائل پیچیده بود.

 حتى از سیدنا عمر نقل شده که گفت: «لَولا عَلِىٌّ لَهَلَکَ عُمَر» اگر على نبود، عمر به هلاکت مى‏رسید.

(خلافت و انتخاب، عبدالرحمن سلیمی، ذیل پاسخ چهارم و پانزدهم از بحث واقعه‌ی غدیر خم.)

 

نقد و بررسی

مشورت وراهنمائی‌های دلسوزانه

تمام آن چه که از آن با عنوان همکاری امیرمؤمنان(ع) با خلفا یاد می‌‌‌شود به سه دسته تقسیم می‌‌شود:

1. مشورت در امور قضائی؛

2. مشورت در امور دفاعی و جنگی؛

3. مشورت در مسائل علمی و حلّ مشکلات اعتقادی.

نقش امیرالمؤمنین(ع) در این موارد حداکثر به اندازه پاسخ به درخواست ارشاد و راهنمائی طرف مقابل است که وظیفه هر مسلمانی است. حتی اگر طرف مشورت غیر مسلمان باشد، باز هم وظیفه دارد که با نهایت امانت‌داری وی را راهنمایی کند؛ چه رسد به این که اگر مسأله حفظ اساس اسلام و دین خدا در میان باشد.

مرحوم سید مرتضی در این باره می‌‌‌فرماید:

«فأما استدلاله على رضاه بما ادعاه من إظهار المعاونة والمعاضدة، وأنه أشار علیه بقتال أهل الردة فإنه ادعاء معاونة ومعاضدة على سبیل الجملة لا نعرفها، ولو ذکر تفصیله لتکلمنا علیه، فإن أشار بذلک إلى ما کان یمدهم به من الفتیا فی الأحکام، فذلک واجب علیه فی کل حال، ولکل مستفت فلا یدل إظهار الحق والتنبیه على الصواب فی الأحکام لا على معاونة ولا معاضدة، وإن أشار إلى ما کان منه(ع) فی وقت من الأوقات من الدفع عن المدینة فذلک أیضا واجب على کل مسلم وکیف لا یدفع عن حریمه وحریم المسلمین، فأی دلالة فی ذلک على ما یرجع إلى الإمامة.

فأما المشورة علیه بقتال أهل الردة فما علمنا أنها کانت منه، وقد کان یجب علیه أن یصحح ذلک، ثم لو کانت لم تدل على ما ظنه لأن قتالهم واجب على المسلمین کافة والمشورة به صحیحة»؛

ادعای شما مبنی بر کمک و همکاری علی(ع) با خلیفه، مانند راهنمائی ابوبکر بر جنگیدن با اهل ردّه، صرف ادعا است واگر تفصیل آن بیان می‌‌شد بهتر می‌‌توانستیم پاسخ دهیم، واگر مقصود ارشاد در احکام الهی باشد این امر بر عالم به مسائل دین واجب است وباید وظیفه درست را بیان کند.

از این مطلب نمی‌‌توانید همکاری با آنان را استفاده کنید. و اگر مقصود شما مشاوره با علی(ع) در دفاع از مردم مدینه و جان و ناموس مردم است این هم نیز واجب است چون علاوه بردفاع از حریم مردم، از جان خودش نیز دفاع کرده است و این مسائل ربطی به تایید خلافت و امامت آنان ندارد.

و اما مشورت ابوبکر با علی(ع) در جنگ با اهل ردّه را قبول نداریم و یا لااقل برای ما روشن نیست، و باید این موضوع روشن شود، و اگر دلالت بر مقصود شما نداشته باشد، اصل مشورت و راهنمائی درست است، چون جنگ با گروههایی مانند اهل ردّه بر تمام مسلمانان واجب است.

(الشافی فی الامامة، علی بن الحسین الموسوی معروف به الشریف المرتضى (متوفای436 هـ)، ج 3 ص 251، ناشر: مؤسسة إسماعیلیان - قم، چاپ: الثانیة، 1410).

حفظ دین، بزرگترین وظیفه امیرمؤمنان(علیه‌السّلام)

در بین وظائف و شؤونات امام و پیشوای منصوب و برگزیده از جانب خداوند، «حفظ شریعت ونگاهبانی از حوزه دین» از مهمترین وظایف اوست که اگر احساس کند اصل و اساس دین در خطر است، به هر صورت ممکن باید از آن جلوگیری کند.

البته این مسؤولیت با در نظر گرفتن شرائط زمانی ومکانی متفاوت است و باید متناسب با آن شرائط تصمیم نهائی را بگیرد، که گاهی اوقات این مهم با تحمل وبردباری و صبر کردن در برابر مصائب و سکوت در برابر حقوق غصب شده به دست می‌‌آید و گاهی هم نیازمند رویارویی و دخالت مستقیم و برخورد قاطع خواهد بود.

ابن حجر هیثمی به نقل از رسول خدا(ص) می‌‌‌نویسد‌:

«فی کل خلف من أمتی عدول من أهل بیتی ینفون عن هذا الدین تحریف الضالین وانتحال المبطلین وتأویل الجاهلین ألا وإن أئمتکم وفدکم إلى الله عز وجل فانظروا من توفدون»؛

در هر قرنی افراد عادلی از اهل بیت من در بین امتم خواهند بود که تحریف گمراهان ونسبتهای ناروا وباطل و تاویلهای نادانان را از دین پاک ودور می‌‌کنند، آگاه باشید! پیشوایان شما فرستادگان شما نزد خداوند می‌‌باشند، پس بنگرید که چه کسانی را می‌‌فرستید.

الصواعق المحرقة على أهل الرفض والضلال والزندقة، أبو العباس أحمد بن محمد بن علی ابن حجر الهیثمی (متوفی973هـ)، ج 2، ص 441، ناشر: مؤسسة الرسالة - لبنان - 1417هـ - 1997م، الطبعة: الأولى، تحقیق: عبد الرحمن بن عبد الله الترکی - کامل محمد الخراط.

امیرمؤمنان(ع) اگر چه از منصب خلافت و جانشینی به حق رسول خدا(ص) بازماند و در واقع حق مسلم ایشان را غصب کردند؛ ولی این موضوع دلیل نمی‌شود که به دیگر وظایف خود عمل نکند؛ زیرا گاهی تدبیر‌ها و تصمیم‌گیری‌های غلط خلفا سبب می‌‌‌شد، اساس اسلام به خطر بیفتد؛‌ در این موارد امام وظیفه داشت که اجازه ندهد شریعت اسلامی قربانی ندانم کاری‌‌ها شود. مثلاً در قضیه جنگ نهاوند، پادشاه ایرانیان لشکر عظیمی را برای نابودی اسلام فراهم کرده بود و اگر تدبیر امیرمؤمنان(ع) نبود‌، نه تنها لشکر عمر که به طور قطع تمام مسلمانان و اسلام از بین می‌‌‌رفت.

در چنین موقعیتی امیرالمؤمنین(ع) وظیفه دارد که نظام اسلامی و دین نوپا را حفظ کند؛ چون وظیفه او همانند هر فرد مسلمان دیگر، حفظ دین است.

امیرالمؤمنین(ع) در داستان شوری(برای انتخاب خلیفه) می‌‌فرماید:

بَایَعَ النَّاسُ لأبِی بَکْرٍ وَأَنَا وَاللَّهِ أَوْلى بِالأَمْرِ مِنْهُ، وَأَحَقُّ بِهِ مِنْهُ، فَسَمِعْتُ وَأَطَعْتُ مَخَافَةَ أَنْ یَرْجِعَ النَّاسُ کُفَّارَاً یَضْرِبُ بَعْضُهُمْ رِقَابَ بَعْضٍ بِالسَّیْفِ، ثُمَّ بَایَعَ النَّاسُ عُمَرَ وَأَنَا وَاللَّهِ أَوْلى بِالأَمْرِ مِنْهُ وَأَحَقُّ بِهِ مِنْهُ، فَسَمِعْتُ وَأَطَعْتُ مَخَافَةَ أَنْ یَرْجِعَ النَّاسُ کُفَّارَاً یَضْرِبُ بَعْضُهُمْ رِقَابَ بَعْضٍ بِالسَّیْفِ.

مردم با ابوبکر بیعت کردند در حالی که به خدا سوگند من از او سزاوارتر وشایسته تر بودم، ولی از ترس بازگشت و گرایش مردم به دوران کفر وجاهلّیت وکشیده شدن شمشیرها برای زدن گردن یکدیگر، سکوت کردم وشنیدم ومخالفت نکردم، سپس با عمر بیعت کردند، در حالی که از او سزاوارتر وشایسته تر بودم، ولی باز هم شنیدم و کوتاه آمدم تا به کفر و برادر کشی باز نگردند.

جامع‌‌الاحادیث(الجامع‌‌الصغیروزوائده‌والجامع‌‌الکبیر)،الحافظ جلال الدین عبدالرحمن السیوطی(متوفی911ه)ج12،ص54.

تاریخ مدینة دمشق وذکر فضلها وتسمیة من حلها من الأماثل، أبی القاسم علی بن الحسن إبن هبة الله بن عبد الله الشافعی (متوفای571هـ) ج 42، ص 434، ناشر: دار الفکر - بیروت - 1995، تحقیق: محب الدین أبی سعید عمر بن غرامة العمری.

در حقیقت امیرمؤمنان(ع) بین «ارتداد مردم و بازگشت به رسوم جاهلی» و میان «صبر و شکیبائی در برابر ظلم‌ها و همکاری با خلفا»، یکی را باید انتخاب می‌‌‌کرد که طبق دستور رسول خدا(ص)، گذشتن از حق غصب شده خود و همکاری با خلفا را ترجیح داد تا اصل و اساس اسلام به خطر نیفتد.

لذا در روایتی می‌‌‌فرماید:

«إِنَّ هَؤُلَاءِ خَیَّرُونَّا أَنْ یَظْلِمُونِی حَقِّی وَ أُبَایِعَهُمْ فَارْتَدَّ النَّاسُ حَتَّى بَلَغَتِ‏ الرِّدَّةُ أَحَداً فَاخْتَرْتُ أَنْ أُظْلَمَ حَقِّی وَ إِنْ فَعَلُوا مَا فَعَلُوا»؛

این قوم تصمیم گرفتند تا حقم را غصب کنند وبا آنان بیعت نمایم، گروهی سرپیچی کرده و از دین دور شدند، پس ظلم بر حق خویش را برگزیدم اگر چه آنان هر چه خواستند انجام دادند.

بحارالأنوار، محمد باقر مجلسی، ج28، ص393.

دفاع از مظلوم، وظیفه امام بود

دخالت‌‌های امیرمؤمنان(ع) در امور قضائی در مواردی بود که عدم آگاهی خلفا به پیش پا افتاده‌‌ترین احکام اسلامی سبب می‌‌‌شد که حقی از بیچاره‌‌‌ای ضایع و به مظلومی از مسلمانان ظلم شود. در حقیقت آن‌‌ها پناهی جز امیرالمؤمنین(ع) نداشتند و اگر امام دخالت و از حق آنان دفاع نمی‌کرد، به یقین راهی برای استیفای حقوقشان نمی‌‌یافتند.

آن حضرت در خطبه شقشقیه، یکی از دلائل قبول حکومت را بعد از کشته شدن عثمان، عهد و پیمانی می‌‌‌داند که خداوند از علما برای دفع ظلم از بیچارگان گرفته است:

«أَمَا وَالَّذِی فَلَقَ الْحَبَّةَ وَبَرَأَ النَّسَمَةَ لَوْ لَا حُضُورُ الْحَاضِرِ وَقِیَامُ الْحُجَّةِ بِوُجُودِ النَّاصِرِ وَمَا أَخَذَ اللَّهُ عَلَى الْعُلَمَاءِ أَنْ لَا یُقَارُّوا عَلَى کِظَّةِ ظَالِمٍ وَلَا سَغَبِ مَظْلُومٍ لَأَلْقَیْتُ حَبْلَهَا عَلَى غَارِبِهَا وَلَسَقَیْتُ آخِرَهَا بِکَأْسِ أَوَّلِهَا وَلَأَلْفَیْتُمْ دُنْیَاکُمْ هَذِهِ أَزْهَدَ عِنْدِی مِنْ عَفْطَةِ عَنْزٍ...»؛

سوگند به خدایى که دانه را شکافت و جان را آفرید، اگر حضور فراوان بیعت کنندگان نبود، و یاران حجّت را بر من تمام نمى‏‌‌کردند، و اگر خداوند از علماء عهد و پیمان نگرفته بود که در برابر شکم بارگى ستمگران، و گرسنگى مظلومان، سکوت نکنند، مهار شتر خلافت را بر کوهان آن انداخته، رهایش مى‏ساختم، و آخر خلافت را به کاسه اوّل آن سیراب مى‏کردم، آنگاه مى‏دیدید که دنیاى شما نزد من از آب بینى بزغاله‏اى بى ارزش‏تر است‏.

برای روشن تر شدن مطلب فقط به یک مورد از دخالت‌‌های امام در امور قضائی اشاره می‌‌‌کنیم:

«حدثنا عُثْمَانُ بن أبی شَیْبَةَ ثنا جَرِیرٌ عن الْأَعْمَشِ عن أبی ظَبْیَانَ عن بن عَبَّاسٍ قال أُتِیَ عُمَرُ بِمَجْنُونَةٍ قد زَنَتْ فَاسْتَشَارَ فیها أُنَاسًا فَأَمَرَ بها عُمَرُ أَنْ تُرْجَمَ فمر بها على عَلِیِّ بن أبی طَالِبٍ رِضْوَانُ اللَّهِ علیه فقال ما شَأْنُ هذه قالوا مَجْنُونَةُ بَنِی فُلَانٍ زَنَتْ فَأَمَرَ بها عُمَرُ أَنْ تُرْجَمَ قال فقال ارْجِعُوا بها ثُمَّ أَتَاهُ فقال یا امیرالمؤمنین أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ الْقَلَمَ قد رُفِعَ عن ثَلَاثَةٍ عن الْمَجْنُونِ حتى یَبْرَأَ وَعَنْ النَّائِمِ حتى یَسْتَیْقِظَ وَعَنْ الصَّبِیِّ حتى یَعْقِلَ قال بَلَى قال فما بَالُ هذه تُرْجَمُ قال لَا شَیْءَ قال فَأَرْسِلْهَا قال فَأَرْسَلَهَا قال فَجَعَلَ یُکَبِّرُ»؛

ابن عباس می‌‌گوید: زن دیوانه ای را که زنا کرده بود نزد عمر آوردند، با عده ای مشورت کرد و سپس دستور داد سنگسارش کنند. هنگامی که او را برای اجرای حدّ می‌‌بردند، از کنار علی(ع) عبور کردند، فرمود: این زن چکار کرده است؟ گفتند: دیوانه‌‌‌ای است از فلان قبیله که زنا کرده است و عمر دستور به رجم وی داده است. فرمود: او را برگردانیدو سپس نزد عمر آمد و فرمود: مگر نمی‌‌دانی از سه نفر تکلیف بر داشته شده است: 1. دیوانه تا زمانی که عاقل شود؛ 2. انسان خوابیده تا بیدار شود؛ 3. بچّه تا به سن بلوغ برسد.

عمر گفت: آری، شنیده‌‌ام. فرمود: پس این زن را رها کن. عمر او را آزاد کرد و شروع به تکبیر گفتن نمود.

سنن أبی داود، سلیمان بن الأشعث أبو داود السجستانی الأزدی (متوفای275هـ) ج 4، ص 140، ح 4399، کِتَاب الْحُدُودِ، بَاب فی الْمَجْنُونِ یَسْرِقُ أو یُصِیبُ حَدًّا، ناشر: دار الفکر، تحقیق: محمد محیی الدین عبد الحمید.

جالب است که بخاری نیز همین روایت را نقل کرده است؛ اما همانند همیشه صدر و ذیل آن را حذف و فقط این قسمت را آورده است:

«و قال عَلِیٌّ لِعُمَرَ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ الْقَلَمَ رُفِعَ عن الْمَجْنُونِ حتى یُفِیقَ وَعَنْ الصَّبِیِّ حتى یُدْرِکَ وَعَنْ النَّائِمِ حتى یَسْتَیْقِظَ».

صحیح البخاری، محمد بن إسماعیل أبو عبدالله البخاری الجعفی (متوفای256 هـ) ج 6، ص 2499، بَاب لَا یُرْجَمُ الْمَجْنُونُ وَالْمَجْنُونَةُ، ناشر: دار ابن کثیر , الیمامة - بیروت - 1407 - 1987، الطبعة: الثالثة، تحقیق: د. مصطفى دیب البغا.

و ابن عبدالبر با سند صحیح می‌‌‌نویسد:

«یحیى بن سعید عن سعید بن المسیب قال: کان عمر یتعوذ بالله من معضلة لیس لها أبو الحسن وقال فى المجنونة التى أمر برجمها وفى التى وضعت لستة أشهر فأراد عمر رجمها فقال له على إن الله تعالى یقول وحمله وفصاله ثلاثون شهرا الحدیث وقال له إن الله رفع القلم عن المجنون الحدیث فکان عمر یقول لولا على لهلک عمر»؛

عمر بارها به خدا پناه می‌‌برد از این که مشکلی علمی برایش پیش آید وعلی(ع) نباشد، یکی از این موارد زن دیوانه‌‌‌ای بود که دستور رجم وی را صادر کرده بود و یکی هم زنی که شش ماهه وضع حمل کرده بود وعمر می‌‌خواست بر وی حدّ جاری کند، علی(ع) فرمود: خداوند فرموده است: دوران بارداری و شیردهی سی ماه است، ونیز فرمود: خدای سبحان از مجنون تکلیف را بر داشته است، در چنین مواردی بود که عمر می‌‌گفت: اگر علی نبود عمر هلاک می‌‌شد.

الاستیعاب فی معرفة الأصحاب، یوسف بن عبد الله بن محمد بن عبد البر (متوفای463 هـ) ج 3، ص 1103، ناشر: دار الجیل - بیروت - 1412، الطبعة: الأولى، تحقیق: علی محمد البجاوی.

مواردی از این قبیل به روشنی اثبات می‌‌کند که حضور امیرمؤمنان(ع) نقش تمام کننده‌‌‌ای در احیای احکام الهی داشته و از طرفی پشتوانه‌‌‌ای محکم بر احقاق حقوق ستمدیدگان وجلوگیری از ظلم وستمگری داشته است.

طبق نقل سمعانی مشابه این قضیه در زمان عثمان نیز اتفاق افتاده بود که اگر امیرمؤمنان(ع) دخالت نمی‌کرد، زنی مؤمنه به همراه فرزندی که در شکم داشت، قربانی جهل خلیفه به احکام اسلامی می‌‌‌شد؛

«أن امرأة أتت بولد لستة أشهر من وقت النکاح، فجاء زوجها إلى عثمان فی ذلک. فهم عثمان رضی الله عنه برجمها، فقال علی: لا سبیل لک علیها؛ لأن الله تعالى یقول: «وحمله وفصاله ثلاثون شهرا» وقال: «والوالدات یرضعن أولادهن حولین کاملین» فإذا ذهب الفصال حولین، بقی للحمل ستة أشهر، فترکها عثمان»؛

زنی شش ماهه فرزندش را به دنیا آورد، همسرش نزد عثمان رفت وداستان را برای خلیفه تعریف کرد، عثمان تصمیم به اجرای حدّ گرفت، علی(ع) فرمود: حق نداری حد جاری کنی؛ زیرا خداوند می‌‌فرماید زمان بارداری و شیر دهی سی ماه است، ونیز فرمود: مادران باید فرزندانشان را دو سال کامل شیر دهند، وچون دوران شیر خوارگی که دو سال است کم شود برای حمل شش ماه می‌‌ماند،‌ عثمان پس از شنیدن سخنان امیر(ع) آن زن را رها کرد.

تفسیر القرآن، أبو المظفر منصور بن محمد بن عبد الجبار السمعانی (متوفای489هـ) ج 1، ص 236، ناشر: دار الوطن - الریاض - السعودیة - 1418هـ- 1997م، الطبعة: الأولى، تحقیق: یاسر بن إبراهیم و غنیم بن عباس بن غنیم.

استفاده از دانش فقهی و آگاهی از احکام دین، امیرمؤمنان(ع) را وادار می‌‌کند که در مواردی از این قبیل سکوت نکند و از اجرای حد باطل جلوگیری نماید؛ چرا که او وظیفه خویش می‌‌داند تا در برابر حقوق افراد و حفظ آبرو وشخصیت اجتماعی آنان بی تفاوت نماند؛ همانگونه که در قضیه بیرون آوردن خلخال از پای یک زن یهودی فریاد بر می‌‌آورد و می‌‌‌فرماید که اگر مردی غیرتمند از شنیدن این حادثه تلخ بمیرد، جای ملامت ندارد؟

«وَ لَقَدْ بَلَغَنِی أَنَّ الرَّجُلَ مِنْهُمْ کَانَ یَدْخُلُ عَلَى الْمَرْأَةِ الْمُسْلِمَةِ وَ الْأُخْرَى الْمُعَاهِدَةِ فَیَنْتَزِعُ حِجْلَهَا وَ قُلْبَهَا وَ قَلَائِدَهَا وَ رِعَاثَهَا مَا تَمْتَنِعُ مِنْهُ إِلَّا بِالِاسْتِرْجَاعِ وَ الِاسْتِرْحَامِ ثُمَّ انْصَرَفُوا وَافِرِینَ مَا نَالَ رَجُلًا مِنْهُمْ کَلْمٌ وَ لَا أُرِیقَ لَهُمْ دَمٌ فَلَوْ أَنَّ امْرَأً مُسْلِماً مَاتَ مِنْ بَعْدِ هَذَا أَسَفاً مَا کَانَ بِهِ مَلُوماً بَلْ کَانَ بِهِ عِنْدِی جَدِیراً»؛(خطبه 27 نهج البلاغه، فیض الإسلام)

به من خبر رسیده که مردى از لشکر شام به خانه زنى مسلمان و زنى غیر مسلمان که در پناه حکومت اسلام بوده وارد شد ه، و خلخال و دستبند و گردن بند و گوشواره‏هاى آنها را به غارت برده؛ در حالى که هیچ وسیله‏اى براى دفاع، جز گریه و التماس کردن، نداشته‌‏اند!

لشکریان شام با غنیمت فراوان رفتند، بدون این که حتّى یک نفر آنان، زخمى بردارد، و یا قطره خونى از او ریخته شود، اگر براى این حادثه تلخ، مسلمانى از روى تأسّف بمیرد، ملامت نخواهد شد، و از نظر من سزاوار است.

پس برای شخصیتی همانند امیرمؤمنان علی(ع) بسیار سخت و ناگوار است که شاهد سنگسار شدن زن مسلمانی باشد که با تهمت زنا، حیثیت وآبروی وی را زیر سؤال برده و پایه های محکم اعتقادی مردم را با اجرای غلط دستورات خداوند متزلزل می‌‌کنند.

بنا بر این وظیفه خویش می‌‌داند که از حریم اجرای حدود الهی به درستی حفاظت و از تجاوز به حریم حقوقی مردم جلوگیری نماید.

مرجعیّت علمی امام امیرالمؤمنین(ع)

امام با دانش فراگیر که حاصل عنایات خداوندی و حضور در مکتب صاحب وحی بود مسؤولیّت پاسخگوئی و گره‌‌گشائی از مشکلات و معضلات علمی را به دوش می‌‌کشید و مسلمان و غیر مسلمان آن حضرت را پناهگاهی مناسب برای شکوفائی ذهن و فکر خویش می‌‌دانستند و در هر موضوعی که احساس نیاز می‌‌کردند به تنها مردان میدان‌های علوم و دانش مراجعه می‌‌کردند.

به همین جهت بخش مهمی از همکاری‌‌‌های امیرالمؤمنین(ع) با خلفا مربوط به مسائلی می‌‌‌شد که در فهم و پاسخ آن دچار مشکل می‌‌شدند و مجبور می‌‌‌شدند که از امیرالمؤمنین(ع) درباره آن سؤال کنند.

در چنین مواردی وظیفه امام و هر اندیشمند آگاهی این است تا پاسخ‌‌های لازم و قانع کننده‌‌‌ای ارائه دهد و دیگران را از دانش خویش بی نصیب نگذارد؛ زیرا از رسول خدا(ص) شنیده بود که می‌‌‌فرمود:

«فَوَاللَّهِ لَأَنْ یَهْدِیَ الله بِکَ رَجُلًا وَاحِدًا خَیْرٌ لک من أَنْ یَکُونَ لک حُمْرُ النَّعَمِ»؛

‌‌‌‌به خدا سوگند اگر خداوند یک نفر را به وسیله تو هدایت کند، از شتران سرخ مو برای تو بهتر است...

صحیح البخاری، محمد بن إسماعیل أبو عبدالله البخاری الجعفی (متوفای256 هـ) ج 3  ص 1357، ح 3498، بَاب مَنَاقِبِ عَلِیِّ بن أبی طَالِبٍ، ناشر: دار ابن کثیر، الیمامة - بیروت - 1407 - 1987، الطبعة: الثالثة، تحقیق: د. مصطفى دیب البغا.

ابن عبدالبر قرطبی به نقل از امیرمؤمنان(ع) می‌‌‌نویسد:

«وقال علی رضی الله عنه یؤخذ على الجاهل عهد بطلب العلم حتى أخذ على العلماء عهد ببذل العلم للجهال»؛

بر افراد جاهل پیمان بر یادگیری ودانش اندوزی و بر دانشمندان پیمان بر آموختن به نادانان گرفته شده است.

جامع بیان العلم وفضله، یوسف بن عبد البر النمری (متوفای463 هـ) ج 1، ص 122، ناشر: دار الکتب العلمیة - بیروت – 1398.

و در روایت دیگر می‌‌‌گوید:

«عن أبی هریرة أن رسول الله صلى الله علیه وسلم قال مثل الذی یتعلم العلم لا یحدث به الناس کمثل الذی رزقه الله مالا لاینفق منه»؛

رسول خدا(ص) فرمود: کسی که دانشی بیندوزد ولی به دیگران آموزش ندهد، مانند کسی است که ثروت دارد ولی انفاق نکند.

جامع بیان العلم وفضله، ابن عبد البر، ج 1 ص 122.

امیرالمؤمنین(ع) به ارزش این سخنان به خوبی واقف است و می‌‌داند دانشی که خداوند به وی ارزانی داشته او را همواره ملجأ مردم در امور علمی قرار داده است؛ پس او باید راهنمای همه گمراهان و مشکل گشای همه ناتوانان باشد چه آن فرد از رعیت باشد و یا خلیفه مسلمانان.

ابن حجر هیثمی در الصواعق می‌‌‌نویسد:

«ولقد قال له «أنت منی بمنزلة هارون من موسى إلا أنه لا نبی بعدی» وکان عمر إذا أشکل علیه شیء أخذ منه... ولقد کان عمر یسأله ویأخذ عنه ولقد شهدته إذا أشکل علیه شیء قال ههنا علی»؛

رسول خدا(ص) به علی(ع) فرمود: نسبت تو به من همانند نسبت هارون به موسی است ولی بعد از من پیامبری نخواهد بود. عمر هر گاه برایش مشکلی پیش می‌‌آمد از علی کمک می‌‌گرفت... عمر از علی می‌‌پرسید و از او کسب علم می‌‌کرد، و من مشاهده کردم که هر گاه امری بر عمر مشکل می‌‌شد می‌‌گفت: علی اینجا است.

الصواعق المحرقة على أهل الرفض والضلال والزندقة، أبو العباس أحمد بن محمد بن علی ابن حجر الهیثمی (متوفای973هـ )، دار النشر: مؤسسة الرسالة - لبنان - 1417هـ - 1997م، الطبعة: الأولى، تحقیق: عبد الرحمن بن عبد الله الترکی - کامل محمد الخراط.

مناوی در فیض القدیر می‌‌‌نویسد:

«أنا مدینة العلم وعلی بابها فمن أراد العلم فلیأت الباب » فإن المصطفى المدینة الجامعة لمعانی الدیانات کلها أو لا بد للمدینة من باب فأخبر أن بابها هو علی کرم الله وجهه فمن أخذ طریقه دخل المدینة ومن أخطأه أخطأ طریق الهدى وقد شهد له بالأعلمیة الموافق والمخالف والمعادی والمحالف.

خرج الکلاباذی أن رجلا سأل معاویة عن مسألة فقال: سل علیا هو أعلم منی فقال: أرید جوابک قال: ویحک کرهت رجلا کان رسول الله یعزه بالعلم عزا وقد کان أکابر الصحب یعترفون له بذلک

وکان عمر یسأله عما أشکل علیه جاءه رجل فسأله فقال: ههنا علی فاسأله فقال: أرید أسمع منک یا امیرالمؤمنین قال قم لا أقام الله رجلیک ومحى اسمه من الدیوان»؛

رسول خدا(ص) فرمود: من شهر علم وعلی درب آن است و هر کس طالب دانش است، باید از درب وارد شود. رسول خدا(ص) مرکز و جامع همه مسائل و معارف دینی است که برای دسترسی به آن باید از راه مخصوصش وارد شد و خود او علی را درب ورودی به این مرکز قرار داده است، و هر کس اشتباه برود راه هدایت را گم کرده است، موافق ومخالف به اعلمیّت وبرتری علمی علی(ع) گواهی داده‌‌اند.

کلابذی نقل کرده است: مردی از معاویه مسأله‌‌ای پرسید، گفت: از علی بپرس او علمش بیشتر از من است، گفت: می‌‌خواهم پاسخ تو را بشنوم. گفت: ساکت باش، از مردی خوشت نمی‌‌آید که رسول خدا دانش او را قوی و محکم کرد، بزرگان از اصحاب به این موضوع اعتراف داشتند، هرگاه کسی از عمر مسأله‌‌‌ای می‌‌پرسید، می‌‌گفت: علی اینجاست از او بپرس. آن شخص می‌‌گفت: دوست دارم پاسخ خلیفه را بشنوم. عمر می‌‌‌گفت: بلند شو برو، خدا پاهایت را ناتوان گرداند، سپس اسم آن شخص را از دیوان بیت المال حذف می‌‌کرد.

فیض القدیر شرح الجامع الصغیر، عبد الرؤوف المناوی (متوفای1031 هـ)، ج 3  ص 46، ناشر: المکتبة التجاریة الکبرى -مصر- 1356هـ، الطبعة: الأولى.

بنابراین نمی‌توان پاسخ به سؤالات آن حضرت را به حساب همکاری با خلفا گذاشت و رضایت آن حضرت را از حکومت آن‌ها استنباط کرد.

دفاع امیرمؤمنان(ع) از اسلام بود، نه از خلفا

مشورت‌‌ها و همکاری‌‌‌های امیرمؤمنان با خلفا در زمینه‌‌‌های دفاعی و جنگی نیز منحصر می‌‌‌شود به مواردی که بحران‌های سیاسی و نظامی ـ به خاطر سوء تدبیر حاکمان ـ اصل و اساس جامعه اسلامی را به خطر می‌‌‌انداخته است. بنابراین نباید این گونه راهنمائیها و همکاری‌ها را به حساب دفاع از خلفا و اعلام رضایت از آن‌‌ها گذاشت؛ زیرا آن حضرت در حقیقت از ثمره بیست و سه سال زحمت طاقت فرسای رسول خدا(ص) و جانفشانی‌‌‌های خودش در گسترش اسلام، حفاظت و نگاهبانی می‌‌‌کرد، نه از حکومت خلفا یا تأیید لشکرکشی‌‌ها و جنگ‌‌های خلفا.

برای روشن شدن مطلب به یک مورد از این بحران‌‌ها اشاره می‌‌‌کنیم که امیرمؤمنان با تدبیر معجزه آسای خود اسلام را از خطر نابودی کامل نجات داد.

جنگ نهاوند از خطرناکترین جنگ‌‌‌های صدر اسلام بود؛ زیرا لشکر شکست خورده ایرانیان برای جبران آنچه در جنگ‌‌‌های گذشته از دست داده بود‌، لشکر عظیمی را از سراسر ایران متشکل از 150 هزار نفر تشکیل داد تا این بار نه تنها لشکر مسلمانان را در کوفه شکست دهد؛ بلکه تمام کشور اسلامی را تصرف و اسلام را نابود کند.

ابن اثیر جزری در باره تعداد لشکر ایرانیان در این جنگ می‌‌‌نویسد:

«وأما الوقعة [ای واقعة النهاوند] فهی زمن عبد الله فنفرت الأعاجم بکتاب یزدجرد فاجتمعوا بنهاوند على الفیرزان فی خمسین ألفا ومائة ألف مقاتل...»؛

حادثه وجنگ نهاوند پس از شکست ایرانیان بود که در نهاوند تعداد یکصدو پنجاه هزار نفر به فرماندهی فیروز گرد آمدند.

الکامل فی التاریخ، أبو الحسن علی بن أبی الکرم محمد بن محمد بن عبد الکریم الشیبانی (متوفای630هـ) ج 2، ص 412، ناشر: دار الکتب العلمیة - بیروت - 1415هـ، الطبعة: ط2، تحقیق: عبد الله القاضی.

برای روشن شدن حساسیت این جنگ و نقش شکست و یا پیروزی مسلمانان در سرنوشت مسلمانان، اصل نامه عمار یاسر را از کتاب الفتوح ابن أعثم نقل می‌‌‌کنیم.

عمار یاسر این گونه می‌‌‌نویسد:

«أما بعد... أن أهل الری وسمنان وساوه وهمذان ونهاوند وأصفهان وقم وقاشان وراوند واسفندهان وفارس وکرمان وضواحی أذربیجان قد اجتمعوا بأرض نهاوند فی خمسین ومائة ألف من فارس وراجل من الکفار، وقد کانوا أمروا علیهم أربعة من ملوک الأعاجم منهم ذو الحاجب خرزاد بن هرمز وسنفاد بن حشروا وخهانیل بن فیروز وشرومیان بن اسفندیار، وأنهم قد تعاهدوا وتعاقدوا وتحالفوا وتکاتبوا وتواصوا وتواثقوا على أنهم یخرجوننا من أرضنا ویأتونکم من بعدنا، وهم جمع عتید وبأس شدید ودواب فره وسلاح شاک وید الله فوق أیدیهم،فإنی أخبرک یا امیرالمؤمنین أنهم قد قتلوا کل من کان منا فی مدنهم، وقد تقاربوا مما کنا فتحناه من أرضهم، وقد عزموا أن یقصدوا المدائن ویصیروا منها إلى الکوفة، وقد والله هالنا ذلک وما أتانا من أمرهم وخبرهم، وکتبت هذا الکتاب إلى امیرالمؤمنین لیکون هو الذی یرشدنا وعلى الأمور یدلنا، والله الموفق الصانع بحول وقوته، وهو حسبنا ونعم الوکیل، فرأی امیرالمؤمنین أسعده الله فیما کتبته والسلام»؛

مردم ری، سمنان، ساوه، همدان، اصفهان، قم، کاشان، راوند، فارس، کرمان و اطراف آذربایجان در سرزمین نهاوند با یکصد و پنجاه هزار سواره نظام و پیاده نظام تحت فرماندهی چهار نفر از پادشاهان، با مردانی مصمم و تجهیزات کامل و مرکب‌هایی نیرومند و سلاح‌هایی مجهّز جمع شده و پیمان بسته و هم قسم شده اند، تا ما را از سرزمین مان بیرون کنند؛ اما دست خدا بالای همه دستها است.

بدان که تمام یاران و دوستان ما را در شهر‌هایشان کشته‌‌‌اند و به سرزمین‌‌هایی که آزاد کرده‌‌‌‌ایم نزدیک شده‌‌اند و تصمیم دارند شهرهای ما را یکی پس از دیگری تا کوفه تصرف نمایند، به خدا سوگند ما از آنچه خبر از آنان می‌‌رسد در هراسیم، این نامه را نوشتم تا خودت تصمیم بگیری و ما را راهنمائی کنی.

پس از دریافت نامه توسط عمر، چنان ارتعاشی بر بدنش افتاد که مسلمانان صدای برهم خوردن دندان‌‌های وی را می‌‌‌شنیدند.

ابن اعثم این چنین ادامه می‌‌‌دهد:

«فلما ورد الکتاب على عمر بن الخطاب رضی الله عنه وقرأه وفهم ما فیه وقعت علیه الرعدة والنفضة حتى سمع المسلمون أطیط أضراسه، ثم قام عن موضعه حتى دخل المسجد وجعل ینادی: أین المهاجرون والأنصار؟ ألا! فاجتمعوا رحمکم الله وأعینونی أعانکم الله.

ثم قال: أیها الناس! هذا یوم غم وحزن فاستمعوا ما ورد علی من العراق، فقالوا: وما ذاک یا امیرالمؤمنین؟ فقال: إن الفرس أمم مختلفة أسماؤها وملوکها وأهواؤها وقد نفخهم الشیطان نفخة فتحزبوا علینا وقتلوا من فی أرضهم من رجالنا، وهذا کتاب عمار بن یاسر من الکوفة یخبرنی بأنهم قد اجتمعوا بأرض نهاوند فی خمسین ومائة ألف وقد سربوا عسکرهم إلى حلوان وخانقین وجلولاء، ولیست لهم همة إلا المدائن والکوفة، ولئن وصلوا إلى ذلک فإنها بلیة على الاسلام وثلمة لا تسد أبدا، وهذا یوم له ما بعده من الأیام، فالله الله یا معشر المسلمین! أشیروا علی رحمکم الله»؛

وقتی که نامه به دست عمر رسید وآن را خواند و از مضمون آن آگاه شد، لرزه بر اندامش افتاد که از شدت ناراحتی، مسلمانان صدای بر هم خوردن دندانهایش را می‌‌شنیدند، از جایش حرکت کرد و داخل مسجد شد وفریاد زد: مهاجران و انصار کجایند؟ همه جمع شوید، خدا شما را رحمت کند، کمکم کنید، خدا شما را کمک کند.

سپس گفت: ای مردم! امروز روز غم و اندوه است، بشنوید که از عراق چه خبری رسیده است، گفتند: چه اتفاق افتاده است؟ گفت: مردم ایران همه از هم جدا و متفرق بودند؛ ولی با دمیدن شیطان گرد هم جمع شده‌اند و دوستان ما را در شهر ها کشته اند، این نامه عمار یاسر است که از کوفه نوشته است: یکصد و پنجاه هزار نفر در سر زمین نهاوند گرد آمده و عده‌‌‌ای از آنان تا شهرهای حلوان و خانقین و جلولاء پیشروی کرده اند، قصد آنان تصرف مدائن و کوفه است، اگر به این دو شهر برسند مصیبت و صدمه‌‌‌ای بر اسلام وارد خواهد شد که جبران نخواهد داشت، شما را به خدا نظرتان را برای من بازگو کنید.

اطرفیان خلیفه؛ از جمله طلحة بن عبید الله، زبیر بن عوام، عبد الرحمن بن عوف، چیزی جز دلداری دادن، چیزی نداشتند که با عنوان راهکار به خلیفه پیشنهاد کنند. عمر پس از شنیدن سخن هر یک، ارتعاش بدنش بیشتر شد و می‌‌‌گفت: «أرید غیر هذا الرأی»؛

تا این که عثمان بن عفان پیشنهاد کرد تا شخص عمر با همه مهاجران و انصار برای نابودی لشکریان ایران پیش قدم شود.

«وأنا أشیر علیک أن تسیر أنت بنفسک إلى هؤلاء الفجار بجمیع من معک من المهاجرین والأنصار فتحصد شوکتهم وتستأصل جرثومتهم... تکتب إلى أهل الشام فیقبلوا علیک من شامهم، وإلى أهل الیمن فیقبلوا إلیک من یمنهم، ثم تسیر بأهل الحرمین مکة والمدینة إلى أهل المصرین البصرة والکوفة، فتکون فی جمع کثیر وجیش کبیر، فتلقى عدوک بالحد والحدید والخیل والجنود...»؛

عثمان به عمر گفت: خودت همراه مهاجران و انصار برای در هم کوبیدن شوکت گردن کشان حرکت کن... به مردم شام نامه بنویس تا از شام حرکت کنند و تو را یاری کنند، به مردم یمن نامه بنویس تا از یمن حرکت کنند، سپس مردم مدینه و مکه با تو همراه می‌‌‌شوند تا به کوفه و بصره برسی، لشکری بزرگ برای رویاروئی با دشمنان فراهم خواهد آمد.

عمر که از پیشنهاد عثمان دلش آرام نگرفته بود، ناگزیر دست به دامن «پناه امت» و مشکل گشای زمانش شد و گفت:

«یا أبا الحسن! لم لا تشیر بشیء کما أشار غیرک؟»؛

ای ابوالحسن! چرا مانند دیگران راهنمائی و نظر نمی‌‌دهی؟

علی(ع) مهر سکوت را شکست و مانند همیشه دل سوزانه برای عزّت و نجات امت اسلامی هر آن چه لازم دانست به عمر پیشنهاد نمود:

«إن کتبت إلى الشام أن یقبلوا إلیک من شامهم لم تأمن من أن یأتی هرقل فی جمیع النصرانیة فیغیر على بلادهم ویهدم مساجدهم ویقتل رجالهم ویأخذ أموالهم ویسبی نساءهم وذریتهم، وإن کتبت إلى أهل الیمن أن یقبلوا من یمنهم أغارت الحبشة أیضا على دیارهم ونسائهم وأموالهم وأولادهم.

وإن سرت بنفسک مع أهل مکة والمدینة إلى أهل البصرة والکوفة ثم قصدت بهم قصد عدوک انتقضت علیک الأرض من أقطارها وأطرافها، حتى إنک ترید بأن یکون من خلفته وراءک أهم إلیک مما ترید أن تقصده، ولا یکون للمسلمین کانفة تکنفهم ولا کهف یلجؤون إلیه، ولیس بعدک مرجع ولا موئل إذ کنت أنت الغایة والمفزع والملجأ، فأقم بالمدینة ولا تبرحها فإنه أهیب لک فی عدوک وأرعب لقلوبهم، فإنک متى غزوت الأعاجم بنفسک یقول بعضهم لبعض: إن ملک العرب قد غزانا بنفسه لقلة أتباعه وأنصاره، فیکون ذلک أشد لکلبهم علیک وعلى المسلمین، فأقم بمکانک الذی أنت فیه وابعث من یکفیک هذا الامر والسلام»؛

اگر به مردم شام نامه بنویسی و آنان برای کمک، شام را ترک کنند، ترس از آن است که نصرانیان تحت فرماندهی هرقل سرزمین آنان را هدف قرار دهد، مساجد را ویران و مردان را بکشد، اموال را غارت و زنان را به اسارت گیرد. و اگر به مردم یمن نامه بنویسی تا به کمک بشتابند، ایمن از مردم حبشه نخواهند بود که بر سرزمین آنان بتازند و اموالشان را غارت و زنانشان را به اسارت گیرند و فرزندانشان را بکشند.

و اگر خودت با مردم مکه و مدینه به طرف بصره و کوفه حرکت کنی و زمین را دور بزنی تا به دشمن برسی، مسلمانان پشتیبان و پناهگاهی نخواهند داشت تا به او تکیه کنند؛ پس در مدینه بمان که برای دشمن سخت‌تر و وحشت را در دل آنان بیشتر می‌‌کند؛ چون اگر خودت به جنگ ایرانیان بروی خواهند گفت رهبر عرب‌ها تنها مانده و نفراتش کم است و با دلگرمی بیشتری خواهند جنگید، پس سربازان را روانه کن وخودت بمان.

کتاب الفتوح، العلامة أبی محمد أحمد بن أعثم الکوفی (متوفاى314 هـ)، ج 2 ص290 ـ 295، تحقیق: علی شیری ( ماجستر فی التاریخ الإسلامی ) ناشر: دار الأضواء للطباعة والنشر والتوزیع، چاپ: الأولى، 1411هـ.

اگر امیرمؤمنان در چنین مسأله مهمی دخالت و راهنمائی نمی‌‌کرد، چه سرنوشتی در انتظار اسلام و مسلمین بود؟

آیا می‌‌‌توان ادعا کرد که امیرمؤمنان از خلیفه دفاع و برای او خیرخواهی کرده است؟!

آیا این گونه مشورت دادن و راهنمایی کردن می‌‌‌تواند رضایت و تأیید آن حضرت را از حکومت خلفا ثابت کند؟!

چرا على (ع) در فتوحات شرکت نداشت؟

امیرمؤمنان(ع) که به سبب شجاعت ها و فداکارى هاى فراوان در نبردهاى دوران پیامبر(ص) و مهارت‌‌هاى بسیار در امور جنگى، کارنامه درخشانى از خویش به یادگار گذاشته بود، نقش تعیین کننده امیرمؤمنان در نبردهاى عصر پیامبر(ص) هم چون پیکارهاى بدر، احد، خندق، خیبر و... از او یک جنگاور تمام عیار و بلامنازع ساخته بود؛ چنان که خود مى فرماید:

«وَ هَلْ أَحَدٌ مِنْهُمْ أَشَدُّ لَهَا مِرَاساً، وَأَقْدَمُ فِیهَا مَقَاماً مِنِّی! لَقَدْ نَهَضْتُ فِیهَا وَمَا بَلَغْتُ الْعِشْرِینَ»؛(نهج البلاغه، خطبه 27)

 آیا یکى از قریش تجربه‌‌هاى جنگى سخت و دشوار مرا دارد؟ و آیا کسى در پیکار توانست از من پیشى بگیرد؟ هنوز بیست ساله نشده بودم که در میدان نبرد حضور فعال داشتم.

خلیفه دوم، عمر بن خطّاب اعتراف مى کند:

«واللّه لولا سیفه لما قام عمود الإسلام»؛(ابن أبى الحدید، شرح نهج البلاغه، ج 12، ص 82.)

اگر شمشیر علی(ع) نبود‌، عمود خیمه اسلام استوار نمی‌شد.

با توجه به این ویژگی‌ها، خلفا نمى‌‌توانستند در برابر دوری علی(ع) از میادین نبرد بى تفاوت باشند؛ چراکه شرکت نکردن امیرمؤمنان در فتوحات و انزواى حضرت مى توانست این سؤال را در اذهان مسلمانان برانگیزاند که چرا على بن ابى طالب(ع) با آن همه سوابق درخشان در نبردهاى گذشته، اکنون که زمان انتشار اسلام در سرزمین هاى کفر و شرک رسیده است، بى تفاوت و یا منزوى است؟

مگر چه اتّفاقى افتاده و چه تغییرى حاصل شده که امیرمؤمنان در هیچ یک از جنگ ها شرکت نمى‌‌کند؟

آیا جهاد با مشرکان را واجب نمى‌‌داند؟! و یا خلافت خلفا را مشروع نمى‌‌داند و این جنگ ها را بدعت مى داند؟ یا این که نشر اسلام را در سایه به اصطلاح فتوحات (شما بخوانید در سایه شمشیر) معقول نمى‌‌داند؟ و نمى‌‌خواهد آیندگان به آیین سراسر مهر و عطوفت اسلام، به صورت یک دین خشونت محور نگاه کنند، و عملکرد خلاف دین و عقل فرماندهان را به حساب اسلام بگذارند؟

آمار مشورت‌های خلفا با امیرمؤمنان(ع)

توجه به تعداد نظرخواهیها و مشورت و درخواست کمک فکری از امیرمؤمنان(ع)، از یک طرف نشان دهنده درماندگی خلفا در حلّ مشکلات و نیازمندی آنان به دانش و تجربه امیرمؤمنان است، و از طرفی محدود بودن موارد مراجعه و نظر خواهی است که گویای ارتباط اندک و دور بودن از مسائل حکومتی است.

محقق معاصر شیخ نجم الدین عسکرى در کتاب «علی والخلفاء» می‌‌نویسد:

ابوبکر در 2 سال و 3 ماه (27 ماه) دوران خلافت خویش 14 مورد به حضرت مراجعه داشته‏ است.

علی والخلفاء، ص 73 - 97.

از مجموع 14 مورد: 9 مورد پرسشهاى علمى؛ 4 مورد احکام شرعى و قضاوت؛ 1 مورد نظامى بوده است.

گفتنى است که از 14 مورد فقط 4 مورد (3 مورد علمى و1 مورد شرعى) مراجعه مستقیم ابوبکر به امام بوده است. در 9 مورد باقیمانده: در 2 مورد پس از مشاوره خلیفه با صحابه، امام نظر خود را اظهار نموده، در 2 مورد به علت حضور در صحنه اظهار نظر کرده؛ در 3 مورد به امام خبر رسیده اقدام نموده است. در 2 مورد شخصی واسطه بین امام و خلیفه بوده است.

آیا صحیح است که بگوییم: ابوبکر در مدت خلافت خود در همه کارهاى مهم با على(ع) مشورت مى‏کرده وهیچ عملی بدون نظرخواهی انجام نداده است؟.

 عمر بن خطاب در 10 سال و 5 ماه (125 ماه) دوران خلافت، 85 مورد به حضرت امیر(ع) مراجعه داشته است.

علی والخلفاء، ص 99 – 333.

از مجموع 85 مورد مشورت خواهی عمر از امام على(ع)، 59 مورد امور قضایى؛ 21 مورد پرسش‏هاى علمى؛ 3 مورد امور مالى؛ 2 مورد امور نظامى بوده است.

 جالب توجه این جا است که از مجموع 85 مورد: 27 مورد به امام(ع) مراجعه ابتدایى و مستقیم داشته است؛ 13 مورد مسائل شرعى و قضایى، 2 مورد امور مالى و 1 مورد پرسش علمى، خلیفه ابتدا به صحابه مراجعه کرده سپس نظر امام را پرسیده است.

 در باقیمانده موارد نیز حضرت در صحنه حضور داشته و اظهار نظر فرموده است؛ یعنى در 42 مورد با این که دسترسى به امام امکان پذیر بوده وجود حضرت نادیده انگاشته شده است.

با توجه به نکات یادشده آیا صحیح است به دروغ ادعا شود که حضرت عمر پیوسته در مشکلات و گرفتارى‏ها به امیرمؤمنان مراجعه مى‏کرد؟

عثمان در 12 سال (144 ماه) دوران خلافت 8 مورد به حضرت مراجعه داشته است.

علی والخلفاء، ص 335 – 345.

از مجموع 8 مورد دخالت امام در امور زمان عثمان:

 أوّلاً: تمام این امور در حوزه بیان مسائل شرعى و نحوه اجراى حدود وقضاوت بوده است؛

ثانیاً: 3 مورد رجوع مستقیم خلیفه به امام بوده و 4 مورد امام در صحنه حاضر بوده و اظهار نظر فرموده است.

جالب این در یکى از موارد عثمان به امام گفت: «إنّک لکثیر الخلاف علینا».

 مسند أحمد، ج 1 ص 100.

 معاویه هفت مورد به امیرمؤمنان(ع) مراجعه داشته است.

علی والخلفاء، ص 329 - 358.

 

منبع: سایت حضرت ولیعصر(عج)


آرشیو مطالب در مورد اهل سنت را در اینجا ببینید


 



comment گل نوشته شما ()